Wojciech Bal — chemik badający metale w biologii

Wojciech Bal jest naukowcem zajmującym się badaniem wpływu metali na funkcję białek i mechanizmów toksyczności metali w organizmach. Jego prace łączą chemię z zagadnieniami biologicznymi i toksykologicznymi, a badania prowadzi w Instytucie Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk.

Życiorys i wykształcenie

Rozprawę doktorską obronił z wyróżnieniem w 1991 roku na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego pod kierunkiem prof. Henryka Kozłowskiego. Jego prace doktorskie dotyczyły oddziaływań jonów miedziowych, niklowych i cynkowych z oligopeptydami oraz wpływu reszt aminokwasowych na stabilność i strukturę kompleksów.

Po doktoracie odbył dwa staże podoktorskie. W 1992/93 pracował w Birkbeck College, University of London, w zespole prof. Petera J. Sadlera — staż finansował Royal Society of Chemistry. W latach 1994–1996 przebywał w National Cancer Institute we Frederick (część amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia), gdzie współpracował z dr. Kazimierzem S. Kasprzakiem nad molekularnymi mechanizmami kancerogenezy niklowej. Wrócił do Uniwersytetu Wrocławskiego w 1997 roku, a w 2002 r. przeszedł na pełny etat do Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, gdzie rozpoczął budowę własnej grupy badawczej i prowadzi Pracownię Chemii Biologicznej Jonów Metali. W latach 2004–2010 był zatrudniony na pół etatu w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy jako konsultant. Od 2020 r. jest przewodniczącym Rady Naukowej IBB PAN.

Badania i osiągnięcia naukowe

W dorobku naukowym ma ponad 200 publikacji. Wyznaczył stałe wiązania licznych kompleksów jonów metali z bioligandami i zidentyfikował peptydy z rodziny Aβ jako realistyczne ligandy dla jonu Cu(II), proponując weryfikowalną hipotezę dotyczącą ich funkcji fizjologicznej. Rozwija także badania nad zewnątrzkomórkowym transportem miedzi w kontekście chorób cywilizacyjnych.

Odkrył i zbadał reakcję hydrolizy wiązania peptydowego wywoływaną przez jon Ni(II) oraz prowadzi badania nad znaczeniem tego mechanizmu dla toksyczności niklu. Bada mechanizmy toksyczności nanocząstek srebra rozpuszczających się w organizmie. Wykorzystał wiedzę z chemii toksykologicznej do opracowania substancji chroniącej przed alergią niklową, która po komercjalizacji jest dostępna dla osób z tą alergią. Jest współautorem ośmiu patentów i wypromował dwudziestu doktorantów.

Działalność społeczna i nagrody

Był członkiem ruchu społecznego Obywatele Nauki. Wyróżniany był wielokrotnie nagrodami za osiągnięcia naukowe, między innymi nagrodami Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego (w latach 1990, 1998, 2000 i innych), nagrodą Ministra Edukacji Narodowej (1997 i 1999), NIH Fellows Award for Research Excellence (1996) oraz Nagrodą Prezesa Rady Ministrów za dorobek naukowy (2020). W 2021 roku otrzymał Nagrodę Ministra Edukacji i Nauki za osiągnięcia naukowe.

Jego kariera łączy badania podstawowe z praktycznymi zastosowaniami w ochronie zdrowia i toksykologii.